Kritik ve Analitik Düşünme

Kritik Düşünme Becerileri

Pdf Dosyası

Kritik Düşünme Üzerine Özlü Sözler

Derleyen: Dr. Ahmet KARAHİSARİ

“İki şey dünyaya hükmeder; biri kılıç diğeri düşünce. Kılıç eninde sonunda düşünceye yenilir.”
Napolyon
“Kesin bir şey var. Bir şeyin doğruluğundan şüphe etmek.
Şüphe etmek düşünmektir.
Düşünmekte var olmaktır.
Öyleyse var olduğun şüphesizdir.
Düşünüyorum, o halde varım.
İlk bilgim bu sağlam bilgidir.
Şimdi bütün öteki bilgileri bu bilgiden çıkarabilirim.”
“İyi bir akla sahip olmak yeterli değil, önemli olan aklı iyi kullanmaktır.”
“Düşünüyorum, öyleyse varım.”
“Gerçeği aklın ışığı ile ara.”
“Akıllı olmak da bir şey değil, mühim olan o aklı yerinde kullanmaktır.”
Rene Descartes
“Düşüncenin doğruluğu pratik doğrulamayla kanıtlanır.”
Bernardino Telesio
“Düşünmeden öğrenmek faydasız, öğrenmeden düşünmek tehlikelidir.”
“Etraflıca çalış, doğru bir şekilde araştır, dikkatlice düşün, düşündüklerini özden geçir,ciddi ve samimi bir şekilde uygula.”
Konfüçyüs
“Batıl inanç, zayıf akılların sahip olduğu dindir.”
“Boş inançlar zayıf akılların dinidir”
Edmund Burke
“İnsanlar kendi sahip olduğu zekâyı, kaosa karşı bir düzen oluşturmak amacıyla kullanabilirler. Zekâ sadece bilimsel sorun çözme amacı için değil, aynı zamanda insanlar arasında anlaşmayı sağlamak ve devam ettirmek için de önemlidir.”
James M. Buchanan
“Doğru düşünce bilgidir.”
“Bir insanın akıllı olmasına bir şey dediğimiz yok. Yeter ki; aklını başkalarına kabul ettirmeye çalışmasın.”
“Düşünmek , ruhun kendi kendine konuşmasıdır.”
Eflatun
Devamını Oku

Kritik Kavramı

Düşünme, bireyin düşünce ve davranışlarını plansız olarak düzenlemesi sürecidir. Branch’a (2000:28) göre kritik düşünme düşünmeden farklıdır. Çünkü kritik düşünen kendi düşünme sürecinin farkındadır ve düşünmesinin kalitesini yükseltmek için kendi düşünme sürecini gözlemler.

Bandman 1995 yılında düşünmenin, bireyin geçekleştirdiği tüm bilişsel etkinlikler olduğunu, kritik düşünmenin ise kontrollü ve bir amaca ulaşmaya yönelik düşünceler olduğunu belirtmiştir. Öte yandan Alfaro Lefevre’ye göre düşünme amaçsız, kritik düşünme ise amaca yöneliktir (Akt. 2000:29).

Kritik kelimesi değerlendirme, yargılama, ayırt etme anlamlarını dile getiren Yunanca “kritikos” teriminden türetilmiş, Latince’ye “criticus” olarak geçmiş ve bu yolla diğer dillere yayılmıştır. Türkçe literatüre “eleştiri” olarak geçmiştir. Eleştirme, bir şeyi iyi ya da kötü yanlarıyla değerlendirme anlamına gelmektedir (Kaya 1997:8).

Türkçe Sözlüğünde eleştiri sözcüğünün tanımları şunlardır:

Eleştiri: a.1. Bir insanı, bir yapıtı, bir konuyu doğru ve yanlış yanlarını bulup göstermek ereğiyle inceleme, tenkit. 2.yaz. Bir yazın ya da sanat yapıtını her yönüyle inceleyip açıklamak, anlaşılmasını sağlamak ve değerlendirmek amacıyla yazılan yazı türü tenkid; kritik. 3. fel. Özellikle bilginin temellerini ve doğruluk durumunu inceleme, sınama, yargılama.” Aynı sözlükte eleştirel sözcüğünün tanımı ise “Eleştirel: s. Eleştiri niteliği taşıyan, tenkidi.”şeklindedir.

Sözlük anlamıyla bakıldığında, “eleştirel düşünme tamlamasının, “inceleme, sınama, yargılama esasına dayanarak yeni düşünceler üretme anlamı taşıdığı görülüyor. Fakat çoğu zaman, eleştiri sözcüğüne önyargılı bir yaklaşım vardır ve bu sözcüğün taşıdığı anlamlar olumsuz olarak kabul edilir. Eleştiri ile yergi karıştırılır ya da eleştirinin eksik, yanlış, çirkin yanları bulmaya dönük yargılama biçimi olduğu düşünülür. Oysaki anlatma, açıklama amacıyla yapılan çözümleme ve değerlendirme anlamına gelir; kusur bulma ve ayıplama değildir.”(Banks, McCarthy ve Rasool, 1993; s.6)” vurgulaması, başka toplumlarda da benzeri önyargıların varlığını gösteriyor. Eleştiri, eleştirel üzerine yaklaşım böyle olunca, eleştirel düşünmenin düşünce dünyasına yeni katkılarda bulunan önemli ve gerekli bir düşünme biçimi olduğu gözardı edilegelmiştir.

Eleştiri uydurukça bir kelime olmasına karşın eskiden yerine Arapça kökenli “Tenkit” kelimesi kullanılmaktaydı. Tenkit: Bir kimse veya şeyin iyi veya kötü taraflarını bulup meydana çıkarmak. Tenkit yapıcı veya yıkıcı olabilir. Tenkitten maksat, doğrunun ve yanlışın iyi niyetle ortaya konulması, hakikate ulaştıracak yolun ve imkânların gösterilmesidir. Sadece yanlışı söylemek, doğruyu göstermemek yıkıcı bir tenkiddir. Tenkit edenin, tenkit edeceği mesele hakkında bilgili olması gerekir. Tenkide his, ihtiras, menfaat, peşin hüküm araya girmemelidir. Tenkidi yapanada muhakkik denir.

Muhakkik: Gerçeği araştıran, Soruşturucu, soruşturmacı, Hakikatı araştırıp bulan, iç yüzüne inceliyerek vakıf olan, Hakikat âlimi.

“Bizim şu hadis kolleksiyonumuzu dikkatle okursanız (Râmûzül Ehàdîs), kısa zamanda muhakkik bir alim olursunuz!” (Ahmed Ziyâeddin-i Gümüşhanevî Hazretleri)

Dr. Ahmet KARAHİSARİ

Kritik Düşünme Yararları

Kritik düşünme;

• Farklı değerleri tanıma ve sorgulama yoluyla anlamlandırma yeteneğinin gelişimini sağlar.
• Kişisel perspektifleri yorumlama ve birebir ilişkileri anlama açısından önemlidir.
• kişisel kavrama ve anlayış düzeyini yükseltir. Anlam ve değer oluşturmada sosyal yapılanın rolü göz önüne alınırsa, kritik düşünenler toplumdaki düşünce farklılıklarını görürler ve daha toleranslı olurlar.
• Önyargıların ve hassas olunan noktaların farkına varılması kolaylaşır.
• Bütüncül düşünmeyi (çoklu düşünme) sağlar. Olayları tek boyutlu değil de, çok boyutlu görebilmeye olanak sağlar.
• Önemli konular hakkında karar vermemizde yardımcı olur. Karar verme ve problemi çözme sürecini hızlandırarak problemin çözümünü artırır.
• İnanılan şeyleri savunmayı, hakları korumayı destekler.
• Değişik değerleri, farkına varma ve sorgulama yolu ile anlamlandırma yetisi geliştirir.
• Önemli olan bir konuda iyi bilgilenmeyi sağlar.
• Bireyin çevresinde yer alan durum veya olayları anlamasında yardımcı olur.
• Değişime olanak sağlar.
• Düşünme sürecini hızlandırır.
• Bağımsız düşünebilmeyi, karar vermeyi öğretir ve bireyin kendine olan güveninin artmasını sağlar.
• Yaşantının zenginleşmesine katkıda bulunur.

Dr. Ahmet KARAHİSARİ

Kritik Düşünme Eğilimleri

Eggen’e (1996) göre aşağıdaki tutum ve eğilimler kritik düşünmeyle ilgilidir:

1. Bilgilendirilme arzusu

2. Yansıtıcı düşünme eğilimi.

3. Kanıt arama eğilimi.

4. İlişkiler arama eğilimi.

5. Durumu farklı açılardan görme arzusu.

6. Açık düşünme eğilimi.

7. Şüphecilik.

8. Yargıyı geciktirme eğilimi.

9. Başkalarının düşüncelerine saygı gösterme.

10. Belirsizliklere tolerans gösterme.

Tüm bu veriler ışığında öğrencilerin kritik düşünen bireyler olmaları için kritik düşünme eğilimlerine sahip olmaları gerektiği şeklinde giderek güçlenen ortak bir görüş vardır. Bu yüzden kritik düşünme becerileri ve eğilimleri bir arada öğretilmeli ve kullanılmalıdır (Facione, Giancarlo, Facione ve Gainen 1995).

Ennis (1985a:54), kritik düşünmeyi ne yapılacağına ve neye inanılacağına karar vermeye odaklı mantıklı ve yansıtıcı düşünme olarak tanımlamıştır. Ennis’e göre kritik düşünme yeteneklerden ve eğilimlerden oluşmaktadır.

Ennis’e göre kritik düşünme eğilimleri şunlardır: ­

1. Tez ya da sorunun açık ifadesini arama

Bir soru, iddia veya tez açık olarak düzenlenirse; sorunun iddianın ya da tezin incelenmesi kolaylaşır. Kritik düşünenler açık olmayan, üstü kapalı soruların, iddiaların ve tezlerin farkına varırlar ve bunların açık ifadelerini ararlar.

2. Nedenler arama

Kritik düşünen bireyler karşılaştıkları durum ve sorunların nedenlerini, karşılaştıkları düşünce ve tezlerin dayanak noktalarını belirlemeye çalışırlar.

3. İyi bilgilendirilmeye çalışma

Kritik düşünme, karar verilecek olan durum hakkında yeterince bilgi sahibi olmayla ilişkilidir. Kritik düşünen bireyler karara varmadan önce durumla ilgili olanaklı olduğu ölçüde fazla bilgi edinmeye çalışırlar.

4. Güvenilir kaynakları kullanma ve kullanılan kaynakları belirtme

Kritik düşünenler güvenilir bilgi kaynakları kullanmanın öneminin ve gerekliliğinin farkındadırlar. Kritik düşünmeye sahip olan bireyler güvenilir kaynaklardan bilgi edinirler ve kullandıkları bilgi kaynağını belirtirler. Kritik düşünenler alternatif bilgi kaynaklarını araştırarak, bilgi kaynaklarını karşılaştırarak, ortak veya karşıt görüşleri belirleyerek, bilgi kaynağını sorgulayarak bilgi edindikleri kaynağın güvenirliğini belirlerler.

5. Durumu bütünüyle göz önüne alma

Bir bütünün parçaları üzerine fazlaca odaklanmak yanlış yargıda bulunulmasına yol açabilir. Doğru yargıda bulunabilmek için kritik düşünen bireyler karşılaştıkları durumları bütüncül bir yaklaşım göstererek inceleyebilirler.

6. Ana noktaya bağlı kalmaya çalışma

Kritik düşünen bireyler karşılaştıkları durumlarda bulunmaları gereken ana noktaya odaklanırlar.

7. Asıl ya da temel sorunu akılda tutma

Kritik düşünenler bir durumu inceleme nedenlerinin, durumla ilgili yargıda bulunma nedenlerinin farkındadırlar. Sağlıklı kararlar verebilmek için kritik düşünen bireyler bu nedenleri akıllarında tutarlar.

8. Seçenekler arama

Kritik düşünemeyen bireyler kendi düşüncelerinin en doğru olduğunu sanma eğilimindedirler. Kritik düşünmeye sahip bireyler ise tüm düşüncelerin hatalar ve eksiklikler içerebileceğinin farkındadırlar ve doğru yargıda bulunabilmek için farklı seçenekler ararlar.

9. Açık fikirli olma

a. Başkalarının görüşlerini dikkate alma

Kritik düşünen bireyler kendi yargısında, düşünmesinde yanlışlar olabileceğinin farkındadır. Kritik düşünebilen bireyler kendi düşüncelerinden farklı olan düşünceleri dikkate alırlar, farldı düşünceleri anlamaya çalışırlar ve değerlendirirler.

b. Karar verirken kabul edilmeyen dayanak noktalarını, dayanak noktalarının kabul edilmemesinden etkilenmeden kullanma

Onaylanmayan tezlerin bir kısım dayanak noktaları doğru olabilir. Bağımsız ve tarafsız düşünebilmek için, kritik düşünebilen bireyler onaylamadıkları görüşlerle, onaylamadıkları tezlerin dayanak noktalarıyla tarafsız şekilde ilgilenirler, onaylanmayan tezlerin dayanak noktalarını karar verirken kullanabilirler.

c. Kanıt ve nedenlerin yeterli olmadığı durumlarda kararı erteleme

Bir durum hakkında yeterince bilgi sahibi olmak durumla ilgili doğru kararlar verebilmek için gereklidir. Kritik düşünmeye sahip olan bireyler ellerindeki kanıtların karar verebilmek için yeterli olup olmadığını belirleyebilirler, ellerindeki kanıtlar yeterli değilse karar vermeyi erteleyebilirler, emin olmadıkları bir durum hakkında bilmiyorum veya kararsızım diyebilirler.

10. Kanıt ve nedenlerin yeterli olduğu durumlarda duruş içine girme veya duruş değiştirme

Kritik düşünebilen bireyler kendi düşüncelerinde çelişki, tutarsızlık ve yanlışlar olabileceğinin sağlıklı düşünebilmek için bu tutarsızlık ve yanlışları dürüstçe kabul etmeleri gerektiğinin farkındadırlar. Kritik düşünen bireyler kanıt ya da nedenler yeterliyse düşüncelerini değiştirirler.

11. Konunun izin verdiği ölçüde kesinlik arama

Kritik düşünebilen bireyler olanaklı ve gerekli olduğu ölçüde bir durum veya düşünceyi derinlemesine incelerler. konunun izin verdiği ölçüde kesinlik ararlar, kesin yargılarda bulunmaya çalışırlar.

12. Karmaşık bir bütünün parçalarını düzenli bir biçimde ele alma

Kritik düşünen bireylerin karmaşık durumlarda karar vermek için kullandıkları stratejileri, yöntemleri vardır. Kritik düşünenler karşılaştıkları karmaşık durumları belli kurallar çerçevesinde inceler ve karara varırlar.

13. Diğer insanların duygularına, bilgi ve kültür düzeylerine duyarlı olma

Kritik düşünebilen bireyler diğer bireylerin düşüncelerini ve eylemlerini anlamaya çalışırlar. İnsanların bilgi ve kültür düzeyleri hakkında doğru yargıda bulunabilmek için insanların duygularını, bilgi, ve kültür düzeylerini anlamaya çalışmak gerekmektedir. Kritik düşünen bireyler diğer insanların duygularına, bilgi ve kültür düzeylerine duyarlıdırlar

Branch (2000:30) bireylerin kritik düşünme becerilerini kullandıklarını ortaya çıkaran yedi özelliklerini şu biçimde listelemiştir:

1. Meraklı olma.

2. Açık görüşlü olma

3. Sistematik olma.

4. Çözümleyici olma.

5. Entelektüel olgunluk.

6. Özgüven sahibi olma.

7. Doğruyu arama.

Kritik düşünme, kritik düşünme yeteneğinin ve eğiliminin bir arada olduğu bir süreçtir. Branch’a (2000:31) göre kritik düşünme şu özellikleri içermektedir.

1. Düşünce özgürlüğü

2. Açık görüşlülük

3. Entelektüel alçak gönüllülük

4. Entelektüel cesaret

5. Entelektüel kararlılık

6. Entelektüel bütünlük

7. Meraklı olma

8. Karar vermede güven

9. Bir amaca sahip olma

10. Hedefleri görme isteği

11. Diğer görüşleri anlama isteği

Dr. Ahmet KARAHİSARİ

Kritik Düşünme Boyutları

Paul, Binker, Jensen ve Krelau (1990:379-386) eleştirel düşüncenin üç önemli boyutunu şu şekilde açıklamaktadır:

1. Doğru düşünce : Dünyayı olduğu gibi anlama girişimi olan düşünme doğal bir kusursuzluğa sahiptir. Bu kusursuzluk düşüncenin anlaşılır, kesin, kendine özgü, konu ile ilişkili, tutarlı, mantıklı, derin, eksiksiz, anlamlı, tarafsız ve amaca uygun olması ile oluşur. Doğru düşüncenin içerdiği bu özellikler, bilim veya düşünce alanı ile uyum içinde hareket eder. Bireyin bu standartlar doğrultusunda zihinsel sürecini geliştirmesi ve disipline etmesi yoğun ve uzun erimli bir uygulamayı gerektirir. Bu standartlara erişme göreli bir durumdur ve düşünce alanları arasında değişiklik gösterir. Örneğin; Matematik alanında ortaya konulan bir düşüncenin kesinliği ile şiir yazarken, bir yaşantıyı betimlerken veya tarihi bir olayı açıklarken ileri sürülen düşüncelerin kesinliği arasında farklılıklar vardır.

2. Düşüncenin öğeleri : Hem gelişmiş hem de tarafsız olan eleştirel düşünme kritik olmayan düşünme ile karşılaştırılarak açıklanabilir. Kritik olmayan düşünce anlaşılır, kesin, mantıklı, tutarlı değildir. Bunun yanı sıra, belirsiz, yüzeysel ve önemsizdir. Bu kusurlardan kaçınmak bazı düşünce öğelerinin işe koşulmasını gerektirir. Bunlar;

· problemi veya soruyu

· düşünmenin amacını

· görüşleri

· sayıltıları

· temel kavramları

· ilke ve kuramları

· kanıt, veri ve nedenleri

· yorumları ve iddiaları

· çıkarımları, usa vurmayı ve düzenlenen görüşün genel hatlarını

· doğurguları ve izleyen sonuçları doğru ve eksiksiz bir biçimde açıklayabilme, analiz edebilme ve sınayabilme becerisini ya da anlayışını içerir.

3. Düşünce alanları : Düşünme, bir görüşün içinde yer alan sorunlar ya da amaçlar doğrultusunda yönlendirilir veya yapılandırılır. Bir başka deyişle, düşünme amaç ve probleme bağlı olarak değişir. Kritik düşünenler problemin veya alanın içeriğini göz önüne alarak kendi düşünmelerini düzenler. Bu durum problemler arasındaki farklılıklar ortaya konulurken ya da farklı konu alanları ve akademik disiplinler arasındaki görüşler belirlenirken açıkça görülür. Örneğin: Matematik alanına ilişkin düşünme süreci ile tarih alanına ilişkin düşünme süreçleri birbirinden tamamen farklıdır; çünkü tarih ve matematik farklı düşünce alanlarını temsil etmektedir.

Dr. Ahmet KARAHİSARİ

Kritik Düşünen Birey Özellikleri

Beyer (1991: 124) etkili ve kritik düşünebilen bireylerin aşağıdaki özelliklere sahip olduğunu ileri sürmektedir. İyi düşünen bir birey:

· Bir sorunun, problemin veya iddianın açık bir biçimde ifade edebilme,

· Diğer bireylerin kesin bir dil kullanmasını isteme,

· Düşünmeden hareket etmeme,

· Çalışmalarını kontrol etme,

· Bir düşünceyi oluşturmada azimli olma,

· Öne sürülen iddiaları destekleyen nedenleri ve kanıtları araştırma ve sunma,

· Daha çok dogmalar ve özlem duyulan düşünceler yardımıyla değil, sorunlar, amaçlar ve sonuçlar yardımıyla yargılama,

Duyduları dikkate almamak olanaksızdır. Fakat o duygulara fazla kulak asmayıp, yalnızca onlara sahip olduğumuzu bilebilmeliyiz. Eleştirel düşünür olmak, hiçbir düşünceye sahip olmamak anlamına gelmez. Bunun anlamı, tüm düşünceler için dikkatli ve duyarlı olmaktır. Çünkü onlar, mevcut düşüncelerimizi değiştirebilir..

· Ön bilgileri kullanma,

· Yeterli kanıt bulunana kadar yargıdan şüphe duyma eğilimi içindedir.

Yine başka bir kaynakta iyi yetişmiş bir eleştirel düşünür:

· Hayati önemi olan sorular ve problemler ortaya koyar, bunları açık ve net formüle eder;

· Soyut fikirleri etkili bir biçimde yorumlayabilmek için ilgili bilgileri toplar ve değerlendirir;

· İlgili kriter ve standartları test ederek sağlıklı sonuç ve çözümlere gider;

· Alternatif düşünce sistemlerine açık bir fikirle yaklaşarak bu sistemlerin içerdiği varsayımları, olası etkilerini ve sonuçlarını da dikkate alarak düşünür;

· Karmaşık sorunların çözümünde başkalarıyla etkili bir iletişim kurar.

Dr. Ahmet KARAHİSARİ

Kritik Düşünme Tarihçesi

· Düşünme süreçlerine ilişkin ilk kayıtlar erken Yunan dönemine aittir. Yunanlı filozof Sokrates düşüncenin netliğine önem vermiştir. İlk filozoflardan biri olan Plato bir bilgi kuramı önermiştir (Branch 2000:27).

· Kritik (Eleştirel) düşünme kavramı Sokrates’e kadar dayanır. Önceleri, bu kavramdan, felsefe aracılığı ile davranışlarımıza rehberlik etmeyi amaçlayan mantıklı düşünme anlaşılmaktaydı. Zaman zaman olayların doğru biçimde tanımlanması olarak ele alınan kritik düşünme, daha sonra kapsamlı biçimde tanımlanmaya başlanmıştır (Kaya 1997:8)

· Glaser’in 1940’lı yıllarda Watson-Glaser kritik düşünme testini geliştirmiştir.

· Kritik düşünmeye ilişkin ilk ciddi çalışmalar 1960’larda başlamıştır. Bu çalışmalar genellikle, yazılı anlatımlar yargılanarak değerlendirilmesine yöneliktir.

· Watson ve Glaser 1964 yılında, kritik düşünmeyi bilgi, beceri ve davranışlardan oluşan karma bir düşünce süreci olarak tanımlamaktadır (Çıkrıkçı’nın (1992)). Bu karma sürecin içerisinde;

o Var olan sorunu fark etme yeteneği ya da doğru olarak öne sürülen bilgiler için gerekli kanıtları bulmayı araştıran-sorgulayan bir tutum/davranış,

o Geçerli çıkarsamaların özelliklerine ve çeşitli kanıtların doğruluğuna ilişkin bilgi edinme,

o Bu bilgiyi davranışa aktarabilme ve kullanmadaki beceri yer almaktadır.

· Kritik düşünme bir entelektüel gelişme aracı olarak 1970 yıllarda Perry tarafından ortaya konulmuş, daha sonra da Paul (1986) ve arkadaşları tarafından modelleştirilmiştir (Özden (2000;115)).

Dr. Ahmet KARAHİSARİ